ايران‌مهر

دلتنگي هاي ني رها شده از نيستان

تاملی بر فرایندهای توسعه گردشگری شهری

سازمان جهانی جهانگردی طبق بررسی های انجام شده و با توجه به افزایش گرایشات مثبت جهانی به صنعت گردشگری اعلام کرده که این صنعت در سال 2008 همچنان سیر صعودی خواهد داشت، اما نرخ این رشد متعادل تر می شود. پس از سپری شدن چهار سال مداوم که صنعت توریسم در بیشتر کشورهای جهان از رشد سریع و مهمی برخوردار بوده، اکنون این رشد جمعیت اگر چه ادامه دارد، اما روند متعادل تری خواهد یافت. کاهش رونق اقتصادی در سطح جهان و تداوم روند قیمت نفت و نیز افزایش بی ثباتی در اقتصاد جهانی از جمله عوامل کلیدی در تعیین این نتایج بوده است. از همین رو پیش بینی می شود که قرن حاضر، سده بهره‌گیری از فرصت‌های تجاری ارزشمند در بخش‌های خدماتی به ویژه گردشگری باشد. گفته می‌شود گردش مالی صنعت گردشگری جهان با ارزش سرمایه 1000 میلیارد دلار از گردش مالی صنایع مهمی چون نفت و خودروسازی فراتر خواهد رفت. در این فرآیند دستیابی کشورهایی نظیر ایران که از جاذبه‌های وسیع گردشگری برخوردار هستند به یک درصد ارزش گردش مالی این صنعت، سالانه درآمدی حدود 20 میلیارد دلار ایجاد خواهد کرد که برای اقتصادهایی نظیر اقتصاد ایران، این رقم قابل توجه است و می‌تواند تمامی فعالیت‌های اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی را تحت تأثیر قرار دهد. با این وجود برای دستیابی به چنین درآمد قابل حصولی می‌بایست برنامه‌ریزی جامعی صورت گیرد و سرمایه‌گذاری‌های مناسب در زمینه‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری این صنعت صورت پذیرد. برای تحقق این امر در برنامه چشم انداز 20 ساله به جذب یک و نیم درصد از گردشگران بین المللی و دستیابی به 25 میلیارد دلار در سایه سرمایه گذاری 30 میلیارد دلاری دولت و بخش خصوصی تاکید شده است. جهت گیری کلی برنامه های حمایتی دولت و نظام از صنعت گردشگری نیز موید آن است که برنامه توسعه همه جانبه و پایدار صنعت گردشگری به منظور کاهش اتکا به درآمدهای نفتی جدی گرفته شده و گام های بلندی برای حرفه ای کردن  صنایع وابسته به توریسم برداشته شده است. با توجه به نظر سنجی های انجام شده در میان جهانگردان، ایران هجدهمین کشور ایده آل  جهانگردان است، با این حال  به لحاظ عدم اتخاذ سیاست‌های مؤثر در این بخش، کشورمان هنوز نتوانسته است به سهم مناسب خود در بازار گردشگری جهان دست یابد و این امر سبب شده تا بسیاری از معضلات اقتصادی – اجتماعی که می‌تواند با توسعه گردشگری مرتفع گردد، همچنان پابرجا بماند. شاید اشاره ای گذرا به جایگاه گردشگری در نظام توسعه اقتصادی دیگر کشورها بتواند چشم انداز مناسبی را از این حوزه فراروی برنامه ریزان ارشد کشوری و اقتصادی قرار دهد. در برهه کنونی گردشگری بخش عمده‌ای از درآمد اقتصادی کشورها و 10 درصد از تولید ناخالص ملی آنها را شامل می‌شود. در حداقل یک سوم از کشورهای در حال توسعه جهانگردی منبع اصلی در‌آمدهای ملی بوده و در واقع مولد درآمد اقتصادی کشورها به شمار می‌آیند. برای بیشتر کشورهای در حال توسعه به ویژه کشورهای حداقل توسعه یافته (LDCS)، گردشگری ستون اصلی توسعه اقتصادی به شمار می‌آید. افزون ‌بر این گردشگری دولت هر کشور را به توسعه زیرساختهای خود تشویق می‌کند، همچنین در توازن پرداخت‌های کشوری (BOP) نیز نقش دارد. به عبارتی گردشگری موتور قدرتمند پیشرفت در کشورهای در حال توسعه به شمار می‌آید. در این میان نکته اصلی باید این باشد که به گردشگری و حوزه های مختلف آن باید به دید علمی و کارشناسی نگریسته شود، نکته ای که اگر در سال های گذشته به آن پرداخته می شد، اکنون حوزه های وابسته توریسم در ایران از رشد قابل اعتنایی برخوردار شده بودند. در این میان مسافرت‌های شهری پله اول توسعه گردشگری است . شواهد نشان می دهد که  شهر تهران روزانه  بیش از 10 میلیون سفر درون شهری را تجربه می‌کند و در این اقیانوس جابه‌جایی شهروندان مسافرت سیاحتی – تفریحی به جز خیابان‌گردی جایش خالی است. این در حالی است که تهران و سایر شهرها امکاناتی را در خود جای داده‌اند که می‌تواند پتانسیلی برای تورهای گردشگری شهری باشد. بر همین اساس عده‌ای از کارشناسان توریسم معتقدند که توریسم شهری زیربنای توسعه گردشگری محسوب می‌شود. به عبارت دیگر اگر به جای سرگردانی مردم در خیابان‌های شهر به ویژه تهران بتوان سفرهای هدفمندی را طراحی کرد که هم تهرانی‌ها را با فرهنگ تهران آشنا کند و هم سفر را نهادینه کند، پس از مدتی می‌توان به توسعه سفرها از درون شهرها به درون کشور امیدوار بود و این حرکت گام به گام می‌تواند به نهادینه کردن توریسم و توجه به زیرساخت‌های آن توجه کند. چندی پیش نیز برای نهادینه سازی توسعه توریسم شهری رییس شورای اسلامی شهر تهران اعلام کرد که  شورای شهر تهران  قصد دارد با اجرای لایحه ساماندهی بناهای فرهنگی و تاریخی پایتخت را به یکی از شهرهای نمونه گردشگری کشورهای اسلامی بدل ‌کند. مهندس مهدی چمران با اشاره به طرح‌های شورای اسلامی شهر تهران برای آماده سازی این شهر به عنوان شهر نمونه گردشگری کشورهای اسلامی گفته است: شورای اسلامی شهر تهران در حال تدارک برنامه‌های مفصلی درباره ارتقای سطح گردشگری در تهران است.  قصد ما این است که تهران را با توجه به قدمت 200 ساله‌ آن به عنوان یکی از شهرهای نمونه کشور از لحاظ گردشگری بخصوص در میان کشورهای اسلامی در آوریم. وی با اشاره به برنامه‌های مشترکی که با سازمان میراث فرهنگی و گردشگری  در خصوص آماده سازی تهران انجام می‌دهند، گفت: مهمترین کاری که در این زمینه انجام شده است، امضای  تفاهم نامه‌ای را با سازمان میراث فرهنگی و گردشگری  است تا بتوانیم شهر تهران را به صورت یکی از شهرهای خاص گردشگری کشورهای اسلامی در آوریم.  بر اساس این تفاهم نامه که در شورای اسلامی شهر تهران نیز، به صورت تصویب‌نامه تدوین شده، تهران از لحاظ فرهنگی و حفظ بناهای تاریخی و آماده سازی جاذبه‌های گردشگری احیا می‌شود. شناسایی محورهای گردشگری چون خیابان‌های قدیمی تهران و تبدیل آن‌ها به محورهای پیاده یکی از راهکارهای پیش‌بینی شده برای ارتقای گردشگری شهری در تهران، ساماندهی بناهای تاریخی در تهران به ویژه آن دسته از بناهایی که واجد ارزش‌های تاریخی و فرهنگی شاخص هستند به خانه‌های فرهنگی و محلی برای دیدار علاقه‌مندان و استفاده مطلوب در زمان فراغت شهروندان  از موارد اجرایی این طرح است.
گردشگری شهری یا تفریح شهری بخشی از گذراندن اوقات فراغت شهروندان است که حد فاصل گذران فراغت در خانه و خارج از شهر و آبادی است گردشگری شهری آن قسمت از گذران فراغت است که درمحدوده سکونت شهروندان در فضاهای باز درون شهری محقق می گردد و به عنوان بخشی از نیازها و فعالیت های فراغتی مستمر عموم شهروندان به صورت روزانه یا هفتگی محسوب می شود. از این نظر گردشگری شهری از گذران فراغت درخانه و فضاهای سربسته باگردشگری درمقیاس ملی و بین المللی متمایز است .  امروزه گسترش فضاهای باز جمعی و ایجاد مراکز فراغتی به ویژه فضاهای گردشگری به یکی از اهداف بر نامه ریزی فراغت تبدیل شده که علاوه بر تامین اهداف اقتصادی و زیست محیطی، نقش موثری در تعادل بخشی به گذران فراغت و تامین سلامت جسمی و روانی جوامع دارد . گردشگری درمیان فعالیتهای فراغتی از بیشترین تنوع و تحرک، از یک سو، و وسیع ترین پهنه مکانی و فضایی از سوی دیگر برخوردار است. شاید بتوان گفت که گردشگری به خصوص گردشگری شهری به گونه ای تمام فعالیت های فراغتی دیگر را باخود همراه دارد و بدین سبب برنامه ریزی و مدیریت گردشگری از امور حساس و پیچیده و چند وجهی است که توجه ویژه مدیران شهری را می طلبد . پرسش اصلی اینجاست که  چه شاخصهایی سبب می شود شهر واجد خصوصیات لازم برای پذیرش گردشگر شود؛ همان گونه که بیان شد گردشگری شهری بخشی از گذران فراغت شهروندان است که موجب ارضای نیازهای فراغتی مستمر آنان در فضاهای باز درون شهر و محیط پیرامون شهر می شود . گردشگری شهری بخش جدایی ناپذیر از خدمات شهری مورد نیاز شهروندان دائم و غیر دائم شهری را تشکیل می دهد و براین اساس، درحیطه  وظایف برنامه ریزی و مدیریت شهری واقع می شود. از سوی دیگر گردشگری شهری با ارزش های محیط طبیعی و میراث فرهنگی و تاریخی هر شهر دارای ارتباط تنگاتنگی است که از این منظر توجه به استقلال به این امر در طرح های توسعه و عمران شهری ضروری می نماید. باید توجه کرد که گردشگری شهری و کیفیت و کمیت آن یکی از شاخصهای مهم توسعه و عمران شهری به شمار می آید، اما در کل برای تحقق گردشگری شهر در شهرها باید گردشگاه و مجموعه های گردشگاهی درون شهری و برون شهری و حومه ای به تناسب به وجود آیند و تسهیلات و تجهیزات گردشگری نیز در یک شهربه تناسب طیف گردشگران فراهم شوند .
به اعتقاد مهندس محمدحسن اکبرزاده ابراهیمی – کارشناس ارشد مهماری و شهرسازی - با توجه به سه پیامد اجتماعی و فرهنگی  اقتصادی و زیست محیطی در امر گردشگری می توان از راه گردشگری شهری  هویت قومی و بومی را معرفی و هنرهای سنتی و بومی و نیز ادبیات عمومی را تقویت کرد . ایجاد اشتغال و معرفی مشاغل جدید از دستاوردهای مهم پرداختن به امر گردشگری است، افزایش اشتغال سبب کاهش نابرابری های اجتماعی می شود و تعادل اقتصادی را فراهم می سازد . در حوزه  زیست محیطی نیز با افزایش گردشگری می توان بهسازی شرایط زیست محیطی  تقویت نهادهای مربوط به این حوزه جلب مشارکت های عمومی را که موجب حفظ اراضی کشاورزی و اراضی تحت حفاظت است را فراهم کرد . مطالب مطرح شده همگی نمونه ایده هایی بودند که در کشور های مختلف و پیشرو در صنعت گردشگری طراحی و اجرا گردیده اند . اساساَ امروزه یکی از  مهمترین کاربری شهرها ارائه خدمات گردشگری نوین است. چراکه شکل گیری عصر پسامدرنیته با گزاره  اصلی آن یعنی جهانی شدن،  فراوری اطلاعات وگردشگری همراه شده و دوره جدیدی در تعاملات اجتماعی و فرهنگی انسانها خصوصاَ در قالب ساختهای شهری رقم زده است .با این اوصاف مراکز شهری به علت تجمع نهادهای مدنی و زیر ساختهای اجتماعی می توانند محل مناسبی برای جذب و جلب گردشگران داخلی وخارجی محسوب شوند .  اهمیت این نوع از صنعت گردشگری خود زمانیکه با تاریخ تمدن و یا شرایط ویژه طبیعی آن ناحیه همراه گردد ، دو چندان شده و با برنامه ریزی های مناسب و بجا به آسانی توانایی تبدیل شدن به قطب بزرگ گرشگری کشور را خواهد داشت .  به این ترتیب است که شهر هایی مانند ونیز،رم، میلان ،پاریس، لندن‌، نیویوک، شانگهای، توکیو ،بمبئی و  یا نمونه خاورمیانه ای آن دبی قادر به جذب سالانه چندین میلیون گردشگر در سال خواهند بود .
از سوی دیگر در بحث هویت بخشی به شهر به ویژه در کشورهایی با با سابقه تمدن و تاریخ چند هزار ساله چون ایران،  میراث فرهنگی یکی از بهترین منایع برای براى روشن شدن فرهنگ و هویت کشورها مورد بررسى قرار مى گیرد، زیرا فرهنگ، پایه و اساس تمدن هر کشورى است که نسلهاى انسانى در زمان حیات خود از آن بهره مى جویند و با اتکاء به آن، به زندگى و فعالیتهاى روزمرهٔ خود در کنار یکدیگر شکل مىدهند. سئوال مهم این است که میراث فرهنگی چگونه می‌تواند هویت هر جامعه‌ای را در جامعه جهانی جدید نشان دهد؟ به عبارت دیگر میراث فرهنگی با وجود جریان شتابان و فراگیر جهانی شدن «Globalization» چگونه می‌تواند از یک طرف هویت اصیل یک جامعه را حفظ کند و از طرف دیگر آن را جهانی کند؟ مسلما بناهای تاریخی یا بخشی از میراث فرهنگی، مکان یا زیستگاه انسان در منطقه است یعنی بناهای تاریخی می توانند بخشی از سرمایه اصلی شهرها و روستاهای کشور را تشکیل دهند. در این میان مدیریت شهر یبه خصوص در حوزه ساماندهی بناها و حریم آثار تاریخی نقش غیر قابل انکاری را ایفا می کند، نقشی که می توان از آن به عنوان «هویت بخشی به حریم آق=ثار تاریخی» یاد کرد.  پیرامون همین امر مدیریت شهری برای توسعه پایدار میراث فرهنگی شهری  به سه گام اساسی نیاز دارد:
1-         مفهوم سازی و تدوین یک نگرش راهبردی درزمینه  میراث فرهنگی و گردشگری 2- نهاد سازی در زمینه  ایجاد تشکیلات و قوانین مناسب با نیازهای جدید  3- ترویج و آموزش همگانی و تقویت مشارکت عمومی و تشکلهای مردمی به منظور توسعه  پایدار و ارزشهای تاریخی و فرهنگی و گردشگری
 
 
با توجه به 3 گام و نیاز اساسی یاد شده، گردشگری شهری زمانی ایده اجرایی به خود می گیرد که در عمل تفاهم کاملی میان شهرداری ها و سازمان گردشگری برقرار شده باشد. به عبارت بهتر با توجه به منابع محدود تشکیلات گردشگری 
می توان مدعی شد که مدیریت گردشگری شهری و بافت های تاریخی باید به شهرداری ها سپرده شود تا احساس مسئولیت بیشتر یدر میان مدیران شهری برای صیانت از بناهای تاریخی و سرمایه گذاری در صنایع گردشگری به وجود آید. در همین راستا معاون میراث فرهنگی سازمان میراث فرهنگی ، صنایع دستی و گردشگری خبر داده که  تا پایان برنامه جهارم توسعه؛  مدیریت شهری تاریخی به شهرداری ها واگذار می شود . دکتر دولت آبادی گفته است: خوشبختانه امروزه نگاه شهرداری نسبت به میراث فرهنگی نیز بسیار ارتقا پیدا کرده است، به صورتی که تعدادی از شهرداری ها برای ارائه طرح و برنامه های مربوط به احیای بافت های تاریخی به ما مراجعه کرده اند که لازم است از همکاری شهرداریهای اصفهان و مشهد تشکر شود. سخنان این مقام میراث فرهنگی از سوی دیگر ناظر به عملکرد قابل قبول شهرداری تهران در قبال حفاظت و صیانت  از میراث فرهنگی تهران همچون بازسازی میدان آزادی  و توسعه گردشگری از طریق برگزاری تورهای تهرانگردی و توجه به توسعه گردشگری در برنامه جامعه توسعه شهری نیز هست. با این حال شواهد موجود در عرصه مدیریت شهر یبسیاری از شهرهای ایران نشانگر آن است که تعاریف موجود از گردشگری برای برنامه‌ریزی و بهره‌برداری پایدار از این صنعت جوابگو نبوده  و ما ناگزیر به ارایه تعریف جدیدی از گردشگری شهری هستیم. اگر چشم‌انداز گردشگری شهری با توجه به چشم‌انداز 20 ساله جمهوری اسلامی به تصویب برسد، برنامه ریزان  بهتر و راحت‌تر قادر خواهند بود تا در این زمینه برنامه‌ریزی کرده و به تعریف واحدی از این مفهوم دست پیدا کنند. در میان شهرهای تاریخی و مهم ایران که می توانند در حوزه پایلوت گردشگری مورد توجه واقع شوند، تهران مناسبترین و جدی ترین گزینه برای برنامه ریزی توریسم شهری محسوب می شود. استان تهران از بناهای تاریخی متعدد و با ارزشی در اطراف خود برخوردار بوده و به دلیل سابقه بیش از 200 ساله خود در مرکزیت ایران، بیش ترین بناهای تاریخی، اماکن تفریحی، موزه ها و امکانات گردشگری را در خود جای داده است. سایر شهرستان های این استان از جمله شهرستان ری نیز به واسطه قدمت طولانی خود؛ قدیمی ترین و معروف ترین جاذبه های تاریخی و مذهبی این منطقه را در برگرفته اند. عمارت ها و کاخ های زیادی در تهران وجود دارند که بیش ترین آن ها به دوره های صفویه و قاجاریه تعلق دارند. مدرسه های تاریخی و قدیمی که اغلب دارای مسجد نیز هستند، امام زاده ها و کلیساهای مختلف که هر یک از ارزش های خاصی برخوردارند، عمارت ها و برج های معروف به همراه بازارهای قدیمی بخشی از دیدنی های تاریخی شهرستان تهران را تشکیل می دهند. استان تهران علاوه بر جاذبه های طبیعی و تاریخی زیادی که دارد، از مراکز تفریحی و گردشگری، موزه های متعدد، نگارخانه ها، گالری ها، پارک های بازی, نمایشگاه های دایمی، سالن های سینمایی، مراکزمجلل اقامتی، مراکز بازی و تفریح، فرهنگ سراها، سالن های مجهز ورزشی و استخرهای مدرن و... نیز برخوردار است که همه این عوامل می توانند استعداد گسترش توریسم شهری را در این استان به طور صعودی تضمین کنند. جاذبه های تاریخی یاد شده در تمام شهرستان های استان تهران پراکنده هستند و مجموع آن ها جذابیت خاصی به این استان بخشیده و استان تهران را به یکی از مهم ترین مناطق گردشگری جمهوری اسلامی ایران تبدیل کرده است. بزرگترین و مدرنترین پیستهای اسکی ایران در دامنه کوههای سر به فلک کشیده شمال تهران که همواره برف گیر و زمستانی است، قرار گرفته و در انتظار گردشگران و دوست داران ورزشهای مفرح زمستانی است.همچنین باغهای ییلاقی و با صفای این استان در سمت شمال استان و در لواسانات‌, طالقان و رودبار قصران قرار گرفته‌اند. هم چنین وجود بافت های تاریخی در مناطقی چون منطقه 12 به خودی خود موزه ای زنده از آثار تاریخی را پدیدار ساخته است.اسناد و مدارک تاریخی گویای آن است که خیابان ناصر خسرو تهران که در قلب بافت تاریخی پایتخت قرار دارد یکی از نخستین خیابان های تهران محسوب می شود که بناهای تاریخی ارزشمندی چون مدرسه دارالفنون را در خود جای داده است. هرچند بسیاری از خانه های تاریخی این محدوده طی سال های متمادی کاربری تجاری پیدا کرده اند اما ناصر خسرو همچنان یکی خیابان های پر جاذبه برای گردشگران است . شهرهای تاریخی دیگر چون مشهد، اصفهان، شیراز، همدان، کرمانشاه، ارومیه، تبریز و ... نیز در حوزه استعداد توسعه گردشگری دست کمی از همتای تهرانی خود ندارند و می توانند با برنامه ریزی در حوزه مدیریت شهری بخش مهمی از اوغات فراغت جوانان را پر کنند. منوط به انکه انسجام و وحدت رویه خاصی میان تشکیلات گردشگری با مدیریت شهر یایجاد گردد تا نظام برنامه ریزی قابل قبولی برای گسترش توریسم شهری به وجود آید. این مهم نیز محقق نخواهد شد مگردر سایه تدوین یک نبود ادبیات مشترک بین میراث‌فرهنگی ، شهرداری و وزارت مسکن در مورد بافت‌های تاریخی  و جاذبه های گردشگری.
متن از: علی هاشمی نژاد

+   علی مومن‌ لو ; ۳:٢۸ ‎ب.ظ ; ۱۳۸٧/۱/۳۱

design by macromediax ; Powered by PersianBlog.ir